Van circulaire ambitie naar circulair ondernemen

Van de 102 aanwezigen in de Frisokazerne in Ede reageerden er 89 op de Mentimeter-peiling van dagvoorzitter Maria van der Heijden. De grootste groepen waren brancheorganisaties en inkooporganisaties (28%) en verpakkingsproducenten (27%), gevolgd door consultants en adviseurs (19%). Verder waren vertegenwoordigers aanwezig van de overheid (9%), afvalverwerkers en recyclers (9%), retailpartijen en merkfabrikanten (3%) en logistieke dienstverleners (2%).

Op de vraag wat deelnemers verstaan onder circulair ondernemen, kwamen begrippen als hergebruik, afval is grondstof, closed loop en design for recycling het meest naar voren.

Verpakking moet circulair worden

Hester Klein Lankhorst (CEO Verpact) en Rob Verhagen (voorzitter NRK Verpakkingen en StiMo) openden het seminar met een gezamenlijke boodschap: de sector moet verpakkingen circulair zien te maken. Daar zijn allerlei redenen voor, niet in het minst geopolitieke. Maar verduurzamen doe je samen, benadrukte Verhagen. Dat werkt zo binnen de Stichting Materialenorganisaties, maar ook tussen StiMo en Verpact. 'We hebben elkaar keihard nodig', zei Verhagen. Klein Lankhorst noemde de tariefdifferentiatie als voorbeeld van bewuste vooruitgang: Nederland deed als eerste in Europa die stap. Tegelijk signaleerde ze een spanningsveld. Verpact stuurt op kwantiteit in de inzameling, terwijl het bij circulariteit nadrukkelijk ook om kwaliteit en kosten gaat. 'Kwantiteit, kwaliteit en kosten, dat blijft een spanningsveld.'

Keynote Steven van Eijck

Steven van Eijck, speciaal regeringsvertegenwoordiger voor de circulaire economie, zette de sector in een geopolitieke context. De wereld kent drie grote machtsblokken, en die draaien niet meer om cultuur of beschaving. 'Het gaat allemaal om grondstoffen.' Amerika richt zijn blik op Zuid-Amerika vanwege waardevolle mineralen, en op Groenland. China heeft decennialang strategisch geïnvesteerd in grondstoftoegang, wereldwijd.

Europa staat er anders voor. 'We hebben grondstoffen, maar niemand wil ze in zijn achtertuin winnen.' Gas in Groningen wordt afgesloten, letterlijk. 'Dan storten we er 500 meter cement op zodat niemand er meer bij kan. Behoorlijk dom, vind ik persoonlijk.' Europa is aangewezen op bovengrondse grondstoffen: de materialen die al in omloop zijn.

Tekst loopt door onder foto

Dagvoorzitter Maria van der Heijden en keynote speaker Steven van Eijck

Subsidies helpen tijdelijk

Over de strategie tot nu toe was Van Eijck kritisch. 'We hebben geprobeerd om circulaire businessmodellen te implementeren in een lineaire samenleving. Dat werkt niet, want de keuzes die we maken doen we op basis van onze portemonnee.' Subsidies helpen tijdelijk. Circulaire modellen moeten structureel renderen, ook zonder overheidssteun. De fout uit het verleden, circulaire bedrijven financieren waarvan het eindproduct duurder was dan import uit China, mag niet worden herhaald.

Dat de transitie loont, liet Van Eijck zien aan de hand van voorbeelden uit de zorgsector. Het AMC gooide jaarlijks 350.000 isolatiejassen weg. 'Ze wassen ze nu gewoon. Tachtig keer achter elkaar.' Dat levert 48 miljoen kilo minder afval op. Operatiepetjes kunnen honderd keer worden gewassen, met een CO₂-reductie van 60 procent en 94 procent minder afval. Beademingsbuizen die de fabrikant als eenmalig bestempelt, bleken honderd keer herbruikbaar. Radboud, UMC, AMC en Erasmus MC passen dit inmiddels toe. Dezelfde logica geldt voor verpakkingen.

De wal keert het schip

De politieke insteek die wél werkt in Den Haag, is niet duurzaamheid, maar drie concrete begrippen: geopolitieke onafhankelijkheid, verdienvermogen en internationale concurrentiekracht. Van Eijck verwees daarbij naar het boek Capitalism Reconnected, geschreven door Jan Peter Balkenende, waaraan hij zelf bijdroeg. 'Als wij er in Europa in slagen om de circulaire economie professioneel vorm te geven, gaat de hele wereld naar ons kijken.' De wal keert het schip, zei hij. De lineaire economie is eindig. De vraag is of Europa de transitie stuurt of afwacht.

Breakoutsessies: de terugkoppeling

In het middagprogramma kwamen de moderatoren van de vier break-outsessies plenair terug. De conclusies liepen uiteen in toon, maar kwamen op één punt samen: de PPWR is complex, de uitvoering is dat ook, en de tijd dringt. Maria van der Heijden vroeg telkens een van de moderators verslag te doen van een break-outsessie.

Verpakkingsdossier

Marchel van der Grift leidde de sessie over het verpakkingsdossier. De sector maakt stappen, zei hij, maar er zit nog veel onduidelijkheid in de PPWR-regelgeving. 'We zijn allemaal een beetje aan het gokken waar het soms heen gaat.' Bedrijven moeten wel anticiperen, maar dat is lastig in onzekerheid. De beginselen van de PPWR zijn in zijn ogen goed. 'Alleen is het soms een academisch zwaar ingericht verhaal, waar je denkt: wie gaat dit allemaal handhaven?'

Een veelgestelde vraag in de sessie betrof de conformiteitsverklaring en de aangifte bij Rijkswaterstaat. De AVV die voor de verpakkingssector geldt, biedt daarin enig houvast: die stelt Verpact in staat namens aangesloten producenten te handelen. Van der Grift wees ook op de batterijbranche, die met vijf verschillende registratiesystemen werkt. 'In andere branches is het eigenlijk ook echt een fikse uitdaging.' Ook de overheid zelf staat voor een opgave: Rijkswaterstaat is niet ingericht op handhaving van dit type regelgeving en trekt nu mensen aan om dat op te bouwen. 'Ze stellen zich kwetsbaar op en zeggen: vertel ons ook wat jullie nodig hebben.' De eerste gedelegeerde handelingen gaan in per 12 augustus.

Hergebruik

Joost Laven vatte de sessie over hergebruik van verpakkingen samen. Hij plaatste het thema historisch: hergebruik was de norm, niet de uitzondering. Potten, amforen, biervaten en pallets zijn daar voorbeelden van. De globalisering maakte eenmalig gebruik goedkoop, maar dat tijdperk loopt ten einde. 'We moeten dat weer een beetje omturnen.'

Laven noemde drie factoren die bepalen of een hergebruiksysteem werkt. Ten eerste economisch voordeel: als hergebruik goedkoper is dan eenmalig gebruik, werkt het altijd. Maar dat voordeel vereist schaal, en schaal vereist samenwerking met concurrenten. 'Je zal met je concurrenten om tafel moeten gaan en afspreken: als we dezelfde fles of pot nemen, kan ik jouw verpakking in mijn fabriek vullen.' De bierfles is daar een goed voorbeeld van. Ten tweede standaardisatie: gedeelde formats verlagen de kosten en vergroten de uitwisselbaarheid. Ten derde gebruiksgemak: het inleveren moet eenvoudig zijn. 'Met een fles lukt het heel goed. Met pallets ook. Maar zodra een kleine snackbar een wasinstallatie nodig heeft, wordt het al gauw ingewikkeld.'

Over de PPWR was Laven genuanceerd. De verordening schrijft goed voor wat een hergebruiksysteem moet zijn: inzameling, een minimumaantal turns, rapportage. Maar de uitvoering is complex. Het is beslist niet makkelijk.

Design for recycling: nu handelen

Ulphard Thoden van Velzen van Wageningen Food & Biobased Research vertelde wat er tijdensde sessie over design for recycling, die hij samen met Karen van de Stadt leidde, aan bod was gekomen. De kernboodschap was compact: er is nog veel onzekerheid, maar dat mag geen reden zijn om te wachten. 'We doen het met wat we nu weten.' De oproep aan producenten was concreet: verbeter verpakkingen nu. Alleen als er voldoende goed ontworpen verpakkingen in de PMD-stroom komen, kunnen recyclinginstallaties processen ontwikkelen om daar voedselveilig materiaal van te maken. Dat materiaal is precies wat de PPWR vraagt.

Thoden van Velzen signaleerde dat er weinig consumentenonderzoek beschikbaar is over hoe mensen met verpakkingen omgaan. Dat maakt het moeilijk om ontwerp en inzameling goed op elkaar af te stemmen. Hij haalde onderzoek aan waarbij PMD-zakken werden geopend: de inhoud verschilde sterk per regio. 'PMD vertelt wie je bent', zei hij. Een dure methode, maar een veelzeggende.

Hij sprak ook over het dilemma van de wetenschapper: producenten belonen die het goed doen, of producenten aanspreken die achterblijven? 'Als we bedrijven benaderen voor een subsidietraject om voedselveilig recyclaat te maken, krijgen we te vaak terug: kan de andere groep dat niet voor mij doen? Van dat gedrag word ik erg moe.' Tegelijk zijn er producenten die wel degelijk recyclaat inzetten en goede verpakkingen maken. Hoe beloon je die, zonder de achterblijvers uit het oog te verliezen?

Future proof design

Arie de Jong, directeur van NRK Verpakkingen, blikte terug op de sessie over codering van verpakkingen. De PPWR stelt dat consumenten geïnformeerd moeten worden over de samenstelling van verpakkingen en hoe die te scheiden. Dat begint bij labeling op de verpakking zelf. Daarna moet die verpakking in de juiste bak belanden, wat beter werkt als de bak matcht met het logo op het product.

De overstap van streepjescode naar QR-code biedt mogelijkheden. Een QR-code draagt meer informatie en is bruikbaar voor meerdere partijen tegelijk: de kassa, de consument en de recycler. Verder noemde De Jong de digital watermark, een codering die onzichtbaar in het label is ingebed en door sorteermachines kan worden uitgelezen. Daarmee kunnen materiaalstromen nauwkeuriger worden gescheiden. Naast QR en watermark zijn er ook methoden op basis van UV-codering en op termijn mogelijk AI-gestuurde sortering. 'De techniek wordt heel snel ontwikkeld. Ik ben positief over de kant die we opgaan.' De markt bepaalt uiteindelijk welke techniek de standaard wordt.

De Jong ziet de PPWR niet als bedreiging, maar als aanjager. Consumenteninformatie, minder verpakkingsafval, beter sorteren, nieuwe materialen: de verordening raakt al die thema's. 'De PPWR maakt het ons lastig, maar de PPWR maakt het ons ook mogelijk om goede stappen te zetten.'

Deltaplan

Na de break-outsessies was het tijd om naar de toekomst te kijken: Arie den Besten, directeur Kennis, Innovatie en Transitie bij Verpact, vertelde daarom over het Deltaplan Circulaire Plastic Verpakkingen. Een innovatief initiatief van Verpact waarmee producenten en importeurs worden aangemoedigd om meer gebruik te maken van gerecycled plastic. Bianca Lambrechts, directeur Operatie, gaf de aanwezigen een blik op de toekomst en benoemde onder andere de praktische handvatten die er nu al zijn om de komende tijd mee aan de slag te gaan.

De tijd is kort

De rode draad door het seminar was herkenbaar: ambities zijn er, de richting is duidelijk, maar de uitvoering is ingewikkeld en de tijd is kort. Zowel in de opening als in de break-outsessies klonk de oproep om niet te wachten op volledig uitgewerkte regelgeving, maar te handelen op basis van wat nu bekend is. De samenwerking tussen Verpact en StiMo, en breder tussen producenten, merkeigenaren en overheid, is daarin niet optioneel. 'We hebben elkaar keihard nodig', zei Rob Verhagen 's ochtends. Die conclusie klonk ook in de terugkoppelingen aan het eind van de dag door. Om bedrijven te helpen nu al in actie te komen, ontwikkelde Verpact samen met Europese zusterorganisaties het ‘No regrets’-document, dat op 13 april werd geïntroduceerd.