'De industrie moet de kop uit het zand halen'

Thoden van Velzen schetst een beeld dat de kern van het probleem weergeeft. ‘Het is een moeilijke wereld, omdat meerdere industrieën bij elkaar komen. In het verleden kwam de levensmiddelenindustrie samen met de plasticindustrie. Nu krijgen we daar de recyclingindustrie bij. Maar nu moet de recyclingindustrie ook weer grondstoffen voor die levensmiddelenindustrie gaan maken, voor de verpakkingen. Dan zie je dat de slang in zijn eigen staart gaat bijten.’

Wat nu steeds meer bekend wordt, maakt dat bijten concreet: stoffen in huidige verpakkingen die voedselveilig zijn voor eenmalig gebruik, zijn dat niet voor meermalig, gerecycled gebruik.

Struisvogels

Toch daalt dat besef maar langzaam in. ‘Bij sommige partijen sneller dan bij anderen. Sommigen begrijpen dat ze bepaalde componenten nu uit de verpakking moeten verwijderen. Maar de meeste denken van ja, waarom zou ik als bijvoorbeeld vlaproducent dit doen? Waarom moet ik nu al iets gaan doen? 2030 is nog heel ver weg voor mij. Niet realiserend dat zo'n recyclingproces opzetten vaak een kwestie van tien jaar is. Dat is helemaal niet ver weg. Het is in een piep en een zucht 2030.’

De gevolgen zijn helder. ‘Heel veel levensmiddelenbedrijven zijn bezig met de kwartaalcijfers en de aandeelhouders en begrijpen niet dat als ze op deze manier doorgaan, de kans vrij groot is dat ze in 2030 out of business gaan. Omdat ze dus niet hun producten meer op de markt mogen brengen.’

Er zijn veiligheidsclausules ingebouwd in de PPWR, erkent Thoden van Velzen. Die bieden sommigen hoop. ‘Er zijn nu al chemische recyclaten, weliswaar mondjesmaat. Dat maakt niet uit. Dat is voor de Commissie al een reden om te zeggen: jullie zouden al hebben gekund, maar jullie hebben niet gewild.’

WUR-testfaciliteit

Urgentie was bekend

Hij benadrukt dat de urgentie al lang zichtbaar was. ‘De eerste voorzetten voor de PPWR hebben we al in 2021-2022 gezien. Dat dit deze kant op ging, wisten we al toen. Maar ik heb gewoon het idee dat heel veel mensen gewoon in hun stoel blijven zitten. Er zijn een paar grote spelers die wel klaar zijn, maar heel veel kleine spelers die of de mankracht niet hadden, of andere prioriteiten hebben.’

Op de vraag hoe lang bedrijven die positie kunnen volhouden, antwoordt Thoden van Velzen: ‘Hoe lang kan je je kop in het zand houden? Hoe lang kan je struisvogel blijven? De struisvogels krijgen de hoogste salarissen en de meeste aandeelhouderswaarde. Maar uiteindelijk zal de struisvogel omvallen.’

Niet eenvoudig

Dat de PPWR geen eenvoudige wetgeving is, illustreert Thoden van Velzen aan de polystyreenkwestie. ‘Nederland loopt in design voor recycling voor op de gemiddelde Europese lidstaat. In Nederland is eerder besloten om terug te gaan naar drie kunststoffen: PET, PE en PP en om PVC als eerste en later ook polystyreen te ontmoedigen. Dat is goed gelukt. ‘Het aandeel polystyreen in het Nederlandse PMD-afval ligt inmiddels onder de één procent.

In België en Frankrijk ligt dat anders. ‘Daar eten ze veel meer kleine yoghurttoetjes in kleine polystyreenbakjes, die vaak in tien of acht aan elkaar zitten. Het polystyreengehalte van het Vlaamse PMD is zo’n vier à vijf procent. En er zitten een aantal grote spelers achter die zich maar al te graag aan het polystyreen vasthouden, omdat ze daar een machine op hebben afgesteld.’ Daarbij komt dat in Duitsland en Oostenrijk goedkeuringsprocedures lopen voor voedselveilig gerecycled polystyreen. ‘Dat maakt het voor de Belgische en Franse yoghurtproducenten aantrekkelijk om die verpakking te houden, gezien het feit dat ze gerecyclede content moeten toevoegen in de toekomst. Dus daar is een behoorlijke lobby in Europa om polystyreen te behouden.’

Ulphard Thoden van Velzen

‘Lobbypraatclub’

In de CEN-werkgroep die bepaalt wat in Europa als recyclebaar geldt, zitten materialenproducenten, verpakkingsorganisaties en andere belanghebbenden. ‘Als ik het oneerbiedig zou willen zeggen: het is een lobbypraatclub. Men zegt weliswaar dat de wetenschappelijke argumenten de doorslag moeten geven. Maar we hebben al meerdere voorbeelden gehoord waarbij dat op zijn zachtst gezegd onduidelijk is, en of niet de grootste mond gewonnen heeft.’

Het gevolg kan zijn dat Nederland zijn restrictieve beleid ten aanzien van polystyreen moet terugdraaien. ‘In Nederland lopen we voorop, maar we worden weer teruggeroepen door de meute achter ons. Dat kan dus betekenen dat de recyclechecks zoals we die nu in Nederland kennen, worden gedownplayed of minder gedetailleerd worden dan wat we kennen.’

Voldoen is niet genoeg

Thoden van Velzen pleit voor meer dan compliance. ‘Je kan een kleine stap vooruit doen om te voldoen aan de nieuwe regels. Maar je zou het kunnen overdenken om gelijk in één klap klaar te zijn. Misschien kan je nu beter alles opnieuw doen en in één klap klaar zijn, dan straks twintig stapjes moeten zetten en steeds achter de feiten aanlopen.’

Die grotere stap heeft een naam. ‘Dat noemen wij hier in Wageningen Design for Food Safe Recycling.’ Wat dat inhoudt en waarom bedrukking daarin de sleutelrol speelt, volgt in deel 2.