Peter van Ostaijen: Wat maakt een verzendverpakking écht circulair?

De verduurzaming van e-commerceverpakkingen staat volop in de belangstelling. Daarbij wordt regelmatig de vraag gesteld of hergebruik duurzamer is dan recycling van verzendverpakkingen. Dat lijkt vanzelfsprekend: een verpakking die meerdere keren wordt gebruikt, lijkt beter dan een verpakking die na gebruik wordt gerecycled. Toch ligt de werkelijkheid genuanceerder. De vraag is niet welke oplossing aantrekkelijk klinkt, maar welke onder reële omstandigheden de grootste milieuwinst oplevert. Dat vraagt om een bredere blik dan de verpakking alleen.

Logische uitzondering in de PPWR

In de Packaging and Packaging Waste Regulation (PPWR) heeft de Europese Unie bepaald dat verpakkingen van golfkarton (corrugated cardboard) zijn uitgezonderd van de verplichte hergebruikdoelstellingen voor transport- en verkoopverpakkingen (zoals e-commerce verpakkingen) (artikel 29.4.d). Deze uitzondering is gebaseerd op een beoordeling van verschillende verpakkingssystemen gedurende hun volledige levenscyclus. Daarbij spelen de eigenschappen van golfkarton een belangrijke rol:
het materiaal is gebaseerd op hernieuwbare papiervezels uit duurzaam beheerde bossen;

• Europa beschikt over een goed functionerende inzamel- en recyclinginfrastructuur voor papier en karton;
• golfkarton behoort tot de meest ingezamelde en gerecyclede verpakkingsmaterialen;
• papiervezels kunnen meerdere keren opnieuw worden gebruikt in nieuwe papier- en kartonproducten;
• de bestaande inzamel- en recyclingketen functioneert al decennialang op grote schaal.

Met deze uitzondering erkent de Europese wetgever dat recycling voor golfkarton een belangrijke en volwaardige route is binnen de circulaire economie. Dat neemt niet weg dat hergebruik in specifieke situaties een rol kan spelen wanneer dit aantoonbare milieuvoordelen oplevert.

Het echte vraagstuk: logistiek

In veel discussies ligt de focus op het verpakkingsmateriaal. Daarmee dreigt een belangrijkere factor onderbelicht te blijven: de logistiek. De milieu-impact van een hergebruiksysteem wordt niet alleen bepaald door het materiaal, maar vooral door de werking van het systeem als geheel. Een herbruikbare verpakking moet worden teruggebracht, ingezameld, gecontroleerd, gesorteerd, indien nodig gerepareerd en opnieuw gedistribueerd. Wanneer een aanzienlijk deel van de verpakkingen niet terugkeert, neemt de potentiële milieuwinst snel af. De vraag is daarom niet of hergebruik theoretisch mogelijk is, maar of voldoende gebruikscycli worden gerealiseerd om de extra logistieke inspanningen te rechtvaardigen.

Praktijkervaring uit de markt

Juist daarom zijn praktijkgegevens minstens zo belangrijk als modelberekeningen. Diverse pilots met herbruikbare e-commerceverpakkingen laten zien dat succes sterk afhankelijk is van consumentengedrag, retourlogistiek, inzamelstructuren en de mate waarin verpakkingen daadwerkelijk terugkeren in het systeem. De praktijk maakt duidelijk dat hergebruik mogelijk is, maar dat milieuwinst niet automatisch volgt uit het feit dat een verpakking herbruikbaar is. Uiteindelijk bepalen de prestaties van de totale keten het resultaat. Dat verklaart ook waarom logistiek een centrale plaats inneemt in de Europese afwegingen rond circulaire verpakkingen.

Recycling als bewezen circulair model

Golfkarton is koploper recycling. Gebruikte dozen worden op grote schaal ingezameld en verwerkt tot nieuwe papier- en kartonproducten, waardoor waardevolle papiervezels in de kringloop blijven. Circa 90% van de op de markt gebrachte verpakkingen van papier en karton worden ingezameld en hergebruikt (bron: Verpact.nl). Golfkarton bestaat grotendeels uit gerecyclede vezels. Papiervezels kunnen bovendien tot wel 25 keer worden gerecycled. Transparantie over data, definities, herkomst van vezels en meetmethoden blijft essentieel om verpakkingsoplossingen eerlijk te kunnen vergelijken.

Gemeentelijke overlast vraagt om een bredere blik

Ook de koppeling tussen e-commerceverpakkingen en de door gemeenten ervaren kartonoverlast verdient nuance. Veel grote dozen die naast papiercontainers worden aangetroffen, zijn geen verzendverpakkingen van webwinkels, maar productverpakkingen van meubels, huishoudelijke apparaten, televisies, fietsen en andere volumineuze producten. Daarbij komt, gemeenten plaatsen steeds meer ondergrondse containers die te kleine openingen hebben om deze grote verpakkingen door te laten. Gedrag van de consument is dan bepalend. Een herbruikbaar e-commercesysteem biedt voor deze kartonstromen niet automatisch een oplossing. Daarnaast voegen webwinkels aan veel producten geen extra (retour-)verzenddoos toe. Goede communicatie richting inwoners, voldoende inzamelcapaciteit en correct scheidingsgedrag blijven daarom belangrijke factoren bij het beperken van overlast. Tegelijkertijd heeft de sector de afgelopen jaren geïnvesteerd in beter passende verzendverpakkingen, waardoor minder lucht wordt vervoerd en minder materiaal nodig is.

Innovatie blijft noodzakelijk

De uitzondering in de PPWR betekent niet dat de sector achterover kan leunen. Producenten van golfkarton blijven investeren in materiaalreductie, slimmer verpakkingsontwerp, verdere optimalisatie van recyclingprocessen en efficiëntere logistieke ketens. Ook wordt voortdurend onderzocht in welke toepassingen hergebruik daadwerkelijk toegevoegde waarde kan bieden. Circulariteit vraagt immers niet om één oplossing, maar om een voortdurende afweging van wat in de praktijk de beste resultaten oplevert.

Bij die afweging speelt ook de herkomst van grondstoffen een rol. Veel wèl herbruikbare e-commerceverpakkingen zijn gebaseerd op kunststofmaterialen uit fossiele grondstoffen, terwijl papier en karton bestaan uit hernieuwbare vezels. Ook dat aspect hoort thuis in een integrale vergelijking van de volledige levenscyclus.

Laat de feiten leidend zijn

De discussie over e-commerceverpakkingen wordt soms gepresenteerd als een keuze tussen hergebruik en recycling. Dat is een te eenvoudige tegenstelling. De werkelijke vraag is welke oplossing over de volledige levenscyclus de beste milieu-uitkomst oplevert. Daarbij zijn onafhankelijke data, levenscyclusanalyses (LCA's), praktijkervaringen en transparante meetmethoden bepalend.

Europa heeft voor golfkarton bewust ruimte gelaten voor recycling als volwaardige circulaire strategie. Dat besluit is gebaseerd op de eigenschappen van het materiaal en de prestaties van de bestaande inzamel- en recyclingketen. De discussie verdient daarom minder aannames en meer feiten. Niet het label 'herbruikbaar' of 'eenmalig' zou doorslaggevend moeten zijn, maar de aantoonbare milieuprestatie van het totale systeem.

Vergelijk materialen, systemen en duurzaamheidsclaims daarom steeds op basis van transparante, gelijkwaardige en controleerbare criteria. Alleen zo ontstaat een eerlijk beeld van de werkelijke milieuprestaties en kan de circulaire economie verder worden versterkt.

Peter van Ostaijen,

Directeur brancheorganisatie Corrugated Benelux Association (CBA).

Peter.van.Ostaijen@golfkarton.org